KURUMSAL ATALET

Bir kurum düşünün. Büyük bir bina, uzun koridorlar, toplantı odaları, dosyalar, raporlar,
imzalar… İnsanlar sabah geliyor, bilgisayarlarını açıyor, toplantılar yapılıyor, kararlar alınıyor gibi görünüyor. Dışarıdan bakıldığında yoğun bir çalışma var. Ancak işin sonucuna
bakıldığında şaşırtıcı bir tablo ortaya çıkıyor: Aylar geçiyor ama hiçbir şey değişmiyor.

İşte buna "kurumsal atalet" deniyor.

Atalet kelimesini günlük hayatta çok kullanmasak da aslında hepimizin bildiği bir
durumdur.

Fizikte duran bir cismin durmaya devam etmesi, hareket eden bir cismin de hareketini
sürdürme eğilimi vardır. Kurumlar için de benzer bir durum geçerlidir. Bir kurum yıllarca
aynı şekilde çalıştıysa, aynı alışkanlıkları tekrar ettiyse, zamanla değişime karşı görünmez bir direnç oluşturur.

Bu yalnızca devlet kurumlarında değil; şirketlerde, belediyelerde, okullarda, hastanelerde
hatta küçük aile işletmelerinde bile görülebilir.

Bugün birçok insanın sık kullandığı bir cümle var:

"Biz bunu yıllardır böyle yapıyoruz."

İşte kurumsal ataleti anlatan en kısa cümlelerden biri budur.

Değişim İsteniyor Ama Değişim Olmuyor

Dikkat edilirse çoğu kurum değişim istediğini söyler.

Her yerde "yenilik", "dijital dönüşüm", "verimlilik", "reform", "modernleşme" gibi ifadeler
duyulur.

Ama bazen iş uygulamaya geldiğinde işler farklılaşır.

Bir toplantıda herkes yeni fikirleri destekler. Yeni sistemler konuşulur. Projeler hazırlanır.

Sunumlar yapılır.

Sonra birisi şöyle der:

"Bu daha önce denenmişti."

Bir başkası:

"Riskli olabilir."

Bir diğeri:

"Şimdilik bekleyelim."

Bir süre sonra dosya rafa kaldırılır.

Ve hayat eski düzeninde devam eder.

Aslında burada kimse kötü niyetli değildir. İnsanlar işlerini korumaya, hata yapmamaya
veya alıştıkları sistemi sürdürmeye çalışır. Ancak iyi niyetlerin birleşmesi bazen büyük
bir hareketsizlik yaratabilir.

İnsan Beyni De Alışkanlık Sever

Kurumsal ataletin nedeni sadece kurumlar değildir. İnsan doğasının da bunda payı vardır.
İnsan beyni alışkanlığı sever.

Çünkü alışkanlık enerji tasarrufu sağlar.

Her gün yeni bir sistem öğrenmek, farklı yöntemler denemek veya eski düzeni değiştirmek
insanı zorlar. Belirsizlik korku yaratabilir.

Bu yüzden çalışanlar bazen farkında olmadan şunu düşünür:

"Eski sistem mükemmel değil ama en azından nasıl çalıştığını biliyorum."

Bu düşünce bireysel düzeyde anlaşılabilir görünür. Fakat yüzlerce kişinin aynı anda böyle
düşündüğü bir kurumda değişim oldukça yavaşlar.

Evrakların Yolculuğu

Kurumsal atalet bazen küçük örneklerde çok net görülür.

Bir vatandaşın bir işlem yaptırmak için kuruma gittiğini düşünelim.

Bir belge bir masadan diğerine gider.

Sonra başka bir onay gerekir.

Ardından farklı bir imza istenir.

Sonra sistemde bir kayıt yapılır.

Daha sonra eksik belge olduğu söylenir.

Vatandaş tekrar gelir.

Sonunda basit bir iş günlerce hatta haftalarca sürebilir.

Sorun çoğu zaman çalışanların yavaş olması değildir.

Sorun sistemin kendi ağırlığıdır.

Yıllar içinde eklenen kurallar, prosedürler ve kontrol mekanizmaları bazen işleri

kolaylaştırmak yerine zorlaştırmaya başlar.

Başlangıçta güvenlik için eklenen bir uygulama zamanla gereksiz bir yük haline gelebilir.

Fakat kimse onu kaldırmaya cesaret edemez.

Çünkü kaldırılan her kural sorumluluk riskini de beraberinde getirir.

Şirketlerde Sessiz Tehlike

Kurumsal atalet özel sektörde de ciddi sorunlara neden olabilir.

Bir şirket yıllarca çok başarılı olmuş olabilir.

Pazarın lideri olabilir.

Ancak başarı bazen görünmez bir tuzak da oluşturur.

Çünkü insanlar şu düşünceye kapılabilir:

Bugüne kadar işe yaradıysa bundan sonra da yarar.

Oysa dünya sürekli değişiyor.

Teknoloji değişiyor.

Tüketici davranışları değişiyor.

Alışveriş alışkanlıkları değişiyor.

İletişim şekilleri değişiyor.

Bunları göremeyen şirketler zamanla geride kalabiliyor.

Tarih bunun örnekleriyle dolu.

Bir zamanlar çok güçlü görünen şirketlerin bazıları yeni teknolojilere geç uyum
sağladıkları için küçüldü ya da tamamen ortadan kayboldu.

Sorun çoğu zaman kaynak eksikliği değildi.

Sorun değişim hızına ayak uyduramamaktı.

Toplantı Yapmak Çalışmak Değildir

Kurumsal ataleti anlamak için önemli bir noktaya daha dikkat etmek gerekiyor.

Bir kurumun çok yoğun görünmesi her zaman verimli olduğu anlamına gelmez.

Bazen insanlar bütün gün toplantılarda olabilir.

Sürekli rapor hazırlanabilir.

Sürekli yazışmalar yapılabilir.

Ancak ortaya somut bir sonuç çıkmayabilir.

Buna bazen "hareket yanılsaması" da denebilir.

Yani insanlar çalışıyor gibi görünür ama ilerleme çok azdır.

Tarlada çalışan çiftçiyi düşünün.

Bütün gün aynı noktada kürek sallıyorsa yorulur ama iş bitmez.

Önemli olan sadece hareket etmek değil, doğru yöne hareket etmektir.

Çözüm Nerede?

Kurumsal ataleti tamamen yok etmek kolay değildir.

Çünkü her kurumun belirli kurallara ihtiyacı vardır.

Ama bazı yöntemler süreci hafifletebilir.

Öncelikle kurumların kendi kendilerine şu soruyu sorması gerekir:

"Biz bunu neden yapıyoruz?"

Eğer cevap sadece "çünkü yıllardır böyle" ise orada bir sorun olabilir.

İkinci olarak çalışanların hata yapma korkusunun azaltılması gerekir.

Çünkü insanlar cezalandırılmaktan korktuğunda yeni fikirlerden uzaklaşır.

Üçüncü olarak küçük değişimlerin önü açılmalıdır.

Büyük devrimler her zaman gerekli değildir.

Bazen küçük bir düzenleme bile büyük fark yaratabilir.

Son Söz

Kurumsal atalet görünmeyen ama güçlü bir sorundur.

Bir binanın duvarlarında değil, insanların alışkanlıklarında yaşar.

Bazen sessizce büyür.

Kimse fark etmeden işleri yavaşlatır.

Ve bir süre sonra herkes aynı soruyu sormaya başlar:

"Neden ilerleyemiyoruz?"

Aslında cevap çoğu zaman çok uzakta değildir.

Bazen sorun kaynak eksikliği değildir.

Bazen sorun çalışan eksikliği değildir.

Bazen sorun bilgi eksikliği de değildir.

Bazen sorun, hareket ediyor görünürken aslında yerinde saymaktır.

Çünkü kurumları ağırlaştıran şey çoğu zaman dışarıdaki engeller değil, içeride yıllar içinde
biriken görünmez alışkanlıklardır.

ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
[email protected]