ÖZ GÜVENİ YÜKSEK DEVLETLER

Devletlerin uluslararası sistemdeki ağırlığı çoğu zaman askeri kapasite, ekonomik
büyüklük ya da nüfus gibi ölçülebilir göstergelerle açıklanır. Oysa perde arkasında,
bu göstergeleri anlamlı ve sürdürülebilir kılan daha az konuşulan ama en az onlar
kadar belirleyici bir unsur vardır: öz güven. Öz güveni yüksek devletler, yalnızca
güçlü oldukları için değil, güçlü olduklarına inandıkları ve bu inancı tutarlı politikalarla besledikleri için etkili aktörler haline gelir. Bu tür devletler kriz anlarında savrulmaz,
dış baskılar karşısında refleksif değil stratejik davranır ve uzun vadeli hedeflerini
kısa vadeli maliyetler uğruna feda etmez.

Öz güven, devletler için soyut bir psikolojik kavram olmanın ötesinde, kurumsal
kapasite, tarihsel hafıza ve toplumsal mutabakatın bileşiminden oluşur. Bu bileşim,
bir ülkenin kendisini dünyada nasıl konumlandırdığına, hangi riskleri alabileceğine
ve hangi sınırlar içinde hareket etmeyi tercih ettiğine yön verir. Bu nedenle öz güven,
dış politikadan ekonomiye, savunmadan kültürel diplomasiye kadar geniş bir alanda
etkisini hissettirir.

TARİHSEL HAFIZA VE DEVLET AKLI

Öz güveni yüksek devletlerin ortak özelliklerinden biri, güçlü bir tarihsel hafızaya sahip
olmalarıdır. Bu hafıza, geçmişin başarılarını romantize etmekten ziyade, kazanımları ve
hataları soğukkanlı biçimde analiz edebilen bir devlet aklını besler. Almanya bu duruma
çarpıcı bir örnek sunar. İkinci Dünya Savaşı sonrasında ağır bir yenilgi ve yıkım yaşayan ülke, tarihsel sorumluluk bilinciyle hareket ederek askeri agresiflikten kaçınmış, buna
karşın ekonomik ve teknolojik kapasitesini stratejik bir öz güvenle inşa etmiştir. Bugün Almanya, Avrupa Birliği içinde liderlik rolü üstlenirken, bu rolü yüksek sesli bir güç gösterisiyle değil, kurumsal derinlik ve öngörülebilirlikle sürdürmektedir.

Benzer şekilde Japonya da savaş sonrası dönemde askeri kısıtlamalara rağmen,
ekonomik ve teknolojik alanda geliştirdiği kapasite sayesinde küresel sistemde kendine sağlam bir yer edinmiştir. Bu ülkelerin öz güveni, geçmişle yüzleşme cesareti ve geleceği planlama disiplininden beslenir. Yani öz güven, yalnızca geçmişin ihtişamından değil, o geçmişle kurulan sağlıklı ilişkiden doğar.

EKONOMİK DAYANAK VE STRATEJİK SABIR

Öz güveni yüksek devletlerin bir diğer ayırt edici özelliği, ekonomik temellerinin sağlam
olmasıdır. Ekonomik kırılganlık, devletleri kısa vadeli çözümlere ve dış aktörlere aşırı
bağımlılığa iterken, ekonomik dayanıklılık stratejik sabrı mümkün kılar. Amerika Birleşik
Devletleri, küresel rezerv para birimine sahip olmanın getirdiği avantajla, kriz dönemlerinde
dahi geniş bir manevra alanına sahiptir. Bu durum, Washington’un zaman zaman yüksek
maliyetli dış politika kararlarını dahi göze alabilmesini sağlar.

Çin ise son kırk yılda inşa ettiği üretim gücü ve teknolojik kapasite sayesinde, küresel
sistemde daha iddialı bir pozisyon almıştır. Pekin yönetiminin Tayvan, Güney Çin Denizi
ya da ticaret savaşları konularında sergilediği tutum, yalnızca askeri ya da diplomatik güçten değil, uzun vadeli ekonomik planlamaya duyulan güvenden kaynaklanır. Ekonomik gücün sağladığı bu öz güven, devletlere “bekleyebilme” ve karşı tarafın hamlelerini soğukkanlılıkla izleyebilme yeteneği kazandırır.

TOPLUMSAL MUTABAKAT VE MEŞRUİYET

Devlet öz güveninin önemli bir boyutu da içerideki toplumsal mutabakattır. Toplumuyla
derin bir güven ilişkisi kurabilmiş devletler, dış baskılar karşısında daha dirençli olur. İskandinav ülkeleri bu açıdan dikkat çekici örnekler sunar. İsveç, Norveç ve Finlandiya
gibi ülkeler, sınırlı nüfus ve askeri kapasiteye sahip olmalarına rağmen, yüksek yaşam standartları, şeffaf yönetim anlayışı ve güçlü kurumları sayesinde uluslararası alanda saygın bir konum elde etmiştir.

Bu ülkelerin öz güveni, vatandaşlarının devlete duyduğu güvenden ve devletin de bu
güveni boşa çıkarmayan yönetim pratiğinden beslenir. Son yıllarda Finlandiya’nın NATO üyeliği sürecinde sergilediği sakin ve kararlı tutum, bu toplumsal ve kurumsal öz güvenin dış politikaya yansımasının somut bir örneği olarak öne çıkmıştır.

ÖZGÜVEN İLE KİBİR ARASINDAKİ İNCE ÇİZGİ

Ancak öz güven her zaman yapıcı sonuçlar doğurmaz. Öz güven ile kibir arasındaki
çizgi son derece incedir ve bu çizginin aşılması devletler için ciddi riskler barındırır.
Tarih, kendine aşırı güvenen ve bu güveni gerçek kapasitesinin üzerine inşa eden devletlerin yaşadığı hayal kırıklıklarıyla doludur. 20. yüzyılın başında Avrupa’daki
büyük güçlerin birbirlerinin tepkilerini yanlış okuması, Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesinde önemli rol oynamıştır.

Günümüzde de benzer riskler mevcuttur. Askeri ya da ekonomik gücüne aşırı güvenen
devletler, uluslararası sistemin karmaşıklığını ve karşılıklı bağımlılık ilişkilerini göz ardı
ettiklerinde, beklenmedik maliyetlerle karşılaşabilmektedir. Bu nedenle sağlıklı öz güven,
sürekli olarak gerçekçi analizlerle ve geri bildirim mekanizmalarıyla beslenmelidir.

TÜRKİYE AÇISINDAN ÖZ GÜVEN TARTIŞMASI

Türkiye’nin son yıllarda yürüttüğü dış politika, öz güven tartışmalarını da beraberinde
getirmiştir. Savunma sanayiinde yerlilik oranının artması, bölgesel krizlerde daha
aktif rol üstlenilmesi ve çok yönlü diplomasi arayışları, Ankara’nın kendi kapasitesine
olan güvenini artıran unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte ekonomik dalgalanmalar ve iç siyasi tartışmalar, bu öz güvenin sürdürülebilirliği konusunda soru işaretleri yaratmaktadır.

Türkiye örneği, öz güvenin tek başına yeterli olmadığını; ekonomik istikrar, kurumsal
güçlenme ve toplumsal uzlaşma ile desteklenmesi gerektiğini açık biçimde
göstermektedir. Aksi halde öz güven, kırılgan bir zeminde yükselen iddialı söylemlere dönüşme riski taşır.

SONUÇ: SESSİZ AMA KALICI GÜÇ

Öz güveni yüksek devletler, genellikle en yüksek sesle konuşanlar değil, en tutarlı
biçimde hareket edenlerdir. Bu devletler, güçlerini her fırsatta sergilemek yerine, gerektiğinde kullanabileceklerini bilmenin rahatlığıyla davranır. Uluslararası sistemde
kalıcı etki yaratan aktörler, öz güvenlerini sloganlardan değil, kurumlarından, ekonomilerinden ve toplumlarıyla kurdukları sağlam bağlardan alır.

Geleceğin dünyasında belirsizlikler artarken, öz güveni yüksek devletlerin avantajı
daha da belirgin hale gelecektir. Çünkü bu devletler, değişen koşullara uyum sağlama konusunda panik yerine planlamayı, tepkisellik yerine stratejik derinliği tercih eder. Kısacası öz güven, modern devletler için görünmeyen ama en hayati güç kaynaklarından biri olmaya devam edecektir.

ZAFER ÖZCİVAN

Ekonomist-Yazar

[email protected]